دانشگاه امام صادق علیه‌السلام دین و ارتباطات (نامه صادق) 2252-0252 32 2 2026 01 20 Effective Drivers of Hijab and Clothing in the Islamic Republic of Iran: A Futures Studies Approach پیشران‌های مؤثر بر حجاب و پوشش در جمهوری اسلامی ایران؛ رویکردی آینده‌پژوهانه 495 528 77834 10.30497/rc.2025.247756.2089 FA سید محمد حسین بدیعی خمسه فرد دانشجوی دکتری، آینده پژوهی، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، جمهوری اسلامی ایران محمد علی فائضی دانشجوی دکتری، دانش اجتماعی مسلمین، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، جمهوری اسلامی ایران. محمد نوروزی استادیار، معارف اسلامی و مدیریت دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، جمهوری اسلامی ایران. Journal Article 2025 02 08 Hijab and clothing can be considered one of the most significant identity and cultural components of Islamic Iran—an element that, whether voluntarily or involuntarily, has become a fundamental pillar in social structuring, with the authentic Iranian-Islamic identity being intrinsically tied to it. The complexity of this issue, along with its theoretical and executive sensitivities, has rendered it a persistent challenge in the policymaking domain. In the present study, which has been defined with a futures studies–policy making approach using the MICMAC (Impact Matrix Cross-Reference Multiplication Applied to a Classification) method, 60 driving forces were initially identified through in-depth interviews. After necessary assessments, these were reduced to 19. The MICMAC software, which was employed to analyze and evaluate the reciprocal relationships of these drivers, identified variables such as media and social networks, Western values, and the media representation of law enforcement actions against unveiled individuals as key and influential factors that play a fundamental role in shaping the overall system. Additionally, variables such as the enforcement of hijab laws and tolerance between supporters and opponents of hijab were identified as dependent variables. Intermediary variables, such as social monitoring and the practice of enjoining good and forbidding evil, were recognized as bridging factors between influential and dependent variables, playing a crucial role in the system’s dynamics. The research findings indicate systemic instability, revealing that a significant number of variables experience a dual-state condition. Based on the study’s findings, several policy recommendations can be made, including: Strengthening the management of media and social networks, Planning to reduce the influence of Western values, Revising enforcement mechanisms of hijab laws, Enhancing social monitoring and reinforcing the practice of enjoining good and forbidding evil, Establishing appropriate family and educational models, Utilizing modern technologies to promote the culture of hijab, Reducing social tensions through the promotion of tolerance, Encouraging culturally appropriate clothing models. The findings highlight the need for a multi-dimensional, adaptive policy approach to effectively address the complexities surrounding hijab and its role in shaping Iranian-Islamic identity. حجاب و پوشش را می­توان یکی از مهم­ترین مؤلفه­های هویتی و فرهنگی، ایران اسلامی دانست، مؤلفه­ای که خواسته و ناخواسته به عنصری پایه­ای در جامعه­سازی تبدیل‌شده و هویت ایرانی ـ اسلامی اصیل به آن گره خورده است. پیچیدگی موضوع و حساسیت نظری و اجرایی آن سبب شده است که همواره به‌عنوان امری چالشی در فضای سیاست‌گذاری محسوب گردد. در پژوهش حاضر که با رویکردی آینده­پژوهانه ـ سیاست‌گذارانه و با استفاده از روش میک­مک تعریف شده است، پس از أخذ مصاحبه­های عمیق، 60 پیشران تعریف شده و پس از بررسی‌های لازم به 19 مورد تقلیل یافتند. در نرم‌افزار میک‌مک که به تحلیل و بررسی روابط متقبل این پیشران‌ها پرداخت متغیرهایی مانند رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، ارزش‌های غربی و بازنمایی رسانه‌ای برخورد با بی‌حجاب‌ها به‌عنوان متغیرهای کلیدی و تأثیرگذار شناسایی شدند که نقش اساسی در جهت‌دهی کل سیستم ایفا می‌کنند. همچنین، متغیرهایی نظیر اجرای قانون حجاب و رواداری میان موافقان و مخالفان حجاب به‌عنوان متغیرهای وابسته شناسایی شدند. متغیرهای واسطه‌ای مانند نظارت اجتماعی و امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر نیز به‌عنوان پل ارتباطی بین متغیرهای تأثیرگذار و وابسته، نقش مهمی در پویایی سیستم ایفا می‌کنند. نتایج تحلیل پژوهش حاکی از ناپایداری وضعیت داشته و نشان می­دهد که تعداد قابل‌توجهی از متغیرها وضعیتی دووجهی را تجربه می­کنند. بر اساس یافته­های پژوهش و به‌عنوان توصیه سیاستی می­توان به مواردی نظیر تقویت مدیریت رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، برنامه‌ریزی برای کاهش نفوذ ارزش‌های غربی، بازنگری در شیوه‌های اجرای قانون حجاب، ارتقای نظارت اجتماعی و تقویت امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، ایجاد الگوهای مناسب در خانواده و آموزش‌وپرورش، استفاده از فناوری‌های نوین برای ترویج فرهنگ حجاب، کاهش تنش‌های اجتماعی از طریق ترویج رواداری و ترویج الگوهای فرهنگی و پوشش متناسب اشاره کرد. https://rc.isu.ac.ir/article_77834_8ed6c0efa957e80e75394e4fcd880c16.pdf