از دین‌ورزی شادمانه و عید محور تا دینداریِ سوگوارانه و شخص محور (سیر تحولات بازنمایی آئین‌های دینی در مطبوعات سده‌ی اخیر تهران؛ مطالعه‌ی موردی: روزنامه اطلاعات)

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان
مجید فولادیان 1
سید محمدمهدی واعظ موسوی 2
نجمه عرفانیان خدیوی 3
امین مجیدی فرد 4
1 استادیار گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران.
3 دانشجوی کارشناسی ارشد جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
4 کارشناسی ارشد علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران.
10.30497/rc.2022.76525
چکیده
در این مقاله با بازخوانی اخبار مناسبت‌های اسلامیِ روزنامه‌های صد سال گذشته‌ی تهران (با محوریت روزنامه اطلاعات)، آئین‌های دینیِ بازنمایی شده مورد تمام‌شماری قرار گرفته و در دو دسته شادمانه و سوگوارانه تقسیم شده‌اند. تلاش شده است تا با رویکردی کمّی، سیر تحولات آن‌ها در قرن اخیر، از لحاظ فراوانی و ارزش خبری نشان داده شود. براین اساس بیان گردیده است که در دهه‌های اولیه (منطبق با دوران پهلوی)، دین‌ورزیِ ارائه شده در روزنامه، کفه‌ی شادمانه‌‌ی سنگین‌تری دارد و بیشتر بر محوریت «اعیاد» می‌چرخد؛ در جنبه‎ی سوگ نیز اکثرِ آئین‌ها بر شهادت و مصیبت «پنج‌تن اهل بیت» متمرکز است و از تنوع پایینی برخوردار است. این شکاف میان آئین‌های شادمانه و سوگوارانه در سال‌های میانه‌ی سده (منطبق با دوران انقلاب)، با رشد بازنمایی مناسک سوگ‌محور به حداقل می‌رسد. در نیمه دوم سده (منطبق با دوران جمهوری اسلامی) همراه با افزایش شدید فراوانی اخبار مناسبتی و متکثر شدن موضوعات آن به طور کلی، آئین‌‍‌های سوگوارانه رشد بسیار زیادی پیدا کرده، متنوع‌تر شده و در دهه‌ پایانی بر فضای دینداری غلبه کامل پیدا می‌کنند. در حالی که در دو دهه‌ی پایانیِ قرن، اخبار شادمانه دچار افول می‌شود. این افزایش در بعد سوگواری، خودش را در رشد بازنماییِ مصیبت «دیگرمعصومین»(به غیر از پنج‌تن) و اشخاص «غیرمعصوم» نشان می‌دهد. از جنبه‌ی شادمانه نیز در این دوران با رشد شدید میلادها، عید محوری به «میلاد محوری» تغییر حالت داده و بازنمایی میلاد اشخاص «غیرمعصوم» پررنگ می‌شود. به طور خلاصه، می‌توان گفت دین‌ورزیِ بازنمایی شده در روزنامه‌های سده، با حالت «شادمانه و عید محور» آغاز شده و در پایان قرن شکل «سوگوارانه و شخص محور» به خود می‌گیرد.
کلیدواژه‌ها
بازنمایی مناسک دینی
تحلیل محتوای کمی روزنامه
تحولات مناسک دینی
آئین‌های دینی
موضوعات

عنوان مقاله English

From Joyful and Eid-centered Religiosity to Mourning and Person-Centered Religiosity (Developments in Representation of Religious Rituals in the Press of the Last Century in Tehran, Case Study: Ettelaat Newspaper)

نویسندگان English

Majid Fouladiyan 1
Seied mohamad mehdi Vaezmousavi 2
Najmeh Erfanian khadivi 3
Amin Majidifard 4
1 Assistant Professor, Department of Social Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Ferdowsi University, Mashhad, Iran.
2 Master student of Social Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Ferdowsi University, Mashhad, Iran.
3 Master's student in Sociology, Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
4 Master of Social Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Ferdowsi University, Mashhad, Iran.
چکیده English

In this article, by reading the news of Islamic occasions in the newspapers of the last hundred years in Tehran (with the focus on the Ettelaat Newspaper), the represented religious rituals are counted and divided into two categories: joyful and mournful. An attempt has been made by quantitative approach, the course of their developments in the last century, in terms of frequency and news value. On this basis, it has been stated that in the early decades (corresponding to the Pahlavi era), the religiosity presented in the newspaper had a heavier scale of happiness and was more centered on "festivals"; In terms of mourning, most of the rituals focus on the martyrdom and tragedy of the "Five Ahl al-Bayt" and have a low diversity. This gap between the joyful and mournful rituals in the middle years of the century (corresponding to the Revolution) is minimized by the growth of the representation of mourning rituals. In the second half of the century (corresponding to the era of the Islamic Republic) with the sharp increase in the frequency of appropriate news and the multiplicity of topics in general, mourning rituals have grown a lot, become more diverse and in the last decade completely dominated the religious atmosphere. In the last two decades of the century, however, good news is declining. This increase in the dimension of mourning manifests itself in the growth of the representation of the tragedy of "other innocents" (except five) and "innocent" persons. In short, it can be said that the religiosity represented in the newspapers of the century started with a happy and Eid-oriented mood, and at the end of the century, it became mournful and person-oriented.

کلیدواژه‌ها English

Representation of Religious Rituals
Quantitative Analysis of Newspaper Content
Developments of Religious Rituals
Religious Rituals in Tehran
اسلامی، روح‌الله؛ ذکایی، محمدسعید (1399)، «بازنمایی رسانه‌‏ای مناسک زیارت اربعین در ایران؛ سال‌های 1392 تا 1396»، تحقیقات فرهنگی ایران، شماره 2، پیاپی50.
ایزدی، جیران (1397)، «اتنوگرافی با حرکت: تجارب حسی در ماشین‎های مناسکی تهران»، دوماهنامه فرهنگ و ادبیات عامه، سال ششم، شماره 19.
بهار، مهری؛ رب، پیر (1381)، «ابژه‌ها و تغییر مراسم دینی»، نامه علوم اجتماعی، دوره 29، شماره 0.
بینشی‌فر، فاطمه (1394)، «سیر تحول روضه و روضه‌خوانی دوره قاجار»، تاریخ‌نامه خوارزمی ـ فصلنامه علمی ـ تخصصی، سال سوم، شماره 2، پیاپی 10.
حق‌پرست، فرزین؛ مظلوم برهان، شبنم؛ پیربابایی، حمزه (1393)، «تأثیر متقابل موسیقی مذهبی و معماری عصر قاجار در تحول فضاهای جمعی اسلامی، نمونه موردی: تکیه دولت در تهران»، شماره 3.
دورکیم، امیل (1393)، صور بنیانی حیات دینی، مترجم: باقر پرهام، تهران: نشر مرکز.
رحمانی، جبار (1394)، تغییرات مناسک عزاداری محرم: انسان‌‌شناسی مناسک عزاداری محرم، تهران: نشر تیسا.
رحمانی، جبار؛ قربانی، هاجر (1396)، «تدفین به‌مثابه یک پدیده بوروکراتیک، آیین‌های مرگ در بهشت‌زهرا تهران»، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، شماره 3، پیاپی 23.
ریویر، کلود (1397)، جامعه ـ انسان‌شناسی ادیان، مترجم: علیرضا خدامی، تهران: نشر نی.
شرایلی، محمدرضا؛ عادلوند، پدیده (1395)، «هم‎بودی موسیقی و فضای شهری با تأکید بر عزاداری در شهر تهران (دوره قاجار تا پهلوی)»، باغ نظر، سال سیزدهم، شماره 44.
شریعتی، سارا؛ سروش‌فر، زهره (1396)، «بررسی سیاست زمانی حاکم بر تقویم ایران در سال‌های پس از انقلاب اسلامی». مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دوره 6، شماره 3.
شهیدی، عنایت‌الله (1380)، تعزیه و تعزیه‌خوانی از آغاز تا پایان دوره قاجار در تهران، تهران: کمیسیون ملی یونسکو، دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
صفاکیش، حمیدرضا (1396)، «هنر تعزیه در عصر ناصری با تکیه بر سفرنامه‌های خارجی»، فصلنامه علمی پژوهشی تاریخ، دوره 12، شماره 45.
گیویان، عبدالله (1385)، «آیین، آیینی‎سازی و فرهنگ عامه‌پسند دینی: تأملی در برخی بازنمایی‌های بصری دینی و شیوه‌های جدید مداحی»، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، شماره 5.
لعل‌شاطری، مصطفی (1396)، «بررسی تحلیلی نمایش‎های مردمی رایج در تهران عصر ناصری»، تاریخ‌نامه خوارزمی، شماره 19.
مظاهری، حسام (1389)، «روایت عزاداری مردم ایران در سفرنامه‌های خارجی: هفتم دسامبر مطابق با اول محرم»، خردنامه همشهری، شماره 63.
مظاهری، حسام (1397)، تراژدی جهان اسلام: عزاداری شیعیان ایران به روایت سفرنامه‌نویسان، مستشرقان و ایران‌شناسان، اصفهان: نشر آرما.
مظاهری، حسام (1397)، رسانه شیعه: جامعه‌‌شناسی آیین‌های سوگواری و هیئت‌های مذهبی در ایران، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
مظاهری، حسام (1399)، مجالس مذهبی در ایران معاصر، اصفهان: نشر آرما.
میرعابدینی، احمد؛ معتمدنژاد، کاظم (1387)، «ارتباطات آیینی و قدرت سیاسی در ایران؛ بررسی روابط متقابل نماز جمعه و رسانه‌های جمعی در انتخابات ریاست‌جمهوری»، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره 41.
نظری‌مقدم، جواد؛ احمدی، اصغر (1397)، «تصویری از خلقیات اجتماعی ایرانیان در بستر عزاداری‌های دینی براساس گزارش سفرنامه‌های خارجی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، شماره 32.
الویری، محسن؛ قرائتی، حامد (1392)، «بررسی تاریخی کارکرد ارتباطی هنر در اماکن مذهبی عصر قاجار»، مطالعات تاریخ فرهنگی؛ پژوهشنامه انجمن ایرانی تاریخ، سال پنجم، شماره 17.
هابرد، فیل (1396)، شهر، مترجم: افشین خاکباز، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
Afaq, F. (2015), Coverage of Indian newspapers on Muslim issues: Content analysis of The Times of India and The Hindu, International Journal of Communication and Social Research, 75-82.
Axner, M. (2013), Public Religions in Swedish Media; A Study of Religious Actors on Three Newspaper, Debate Pages 2001-2011, Uppsala: Uppsala univrsitet press.
Aziz, H. (2015), The Representation of Islam in Ghanaian Newspapers: A Content Analysis of Daily Graphic and Daily Guide, Ghana: University of Ghana.
Bleich, E., & van der Veen, A. (2018), “Media portrayals of Muslims: a comparative sentiment analysis of American newspapers”, 1996-2015, Politics, Groups, and Identities, 1-20.
Eshaghi: (2015), “To capture a cherished cast: Pilgrimage photography at Imam Rida’s Shrine, Iran”, Middle East Journal of Culture and Communication, 2-3.
Fong, Y. L., & Ishak, S. (2011), “Framing Religious Disputes: A Comparative Analysis of the Lina Joy Controversy Reported by Malaysian Newspapers”, The Journal of the South East Asia Research Centre, 21-37.
Hill, H., Hickman, J., & McLendon, J. (2001), “Cults and Sects and Doomsday Groups, Oh My: Media Treatment of Religion on the Eve of the Millennium”, Review of Religious Research, 24-38.
Kalyango Jr, Y., Myssayeva, K. N., & Mohammed, A. (2015), “Visual Representation of Shiite Muslim Mourning Rituals”, Visual Communication Quarterly, 146-159.
Lövheim, M., & Lundby, K. (2013), Mediated Religion Across Time and Space. A Case Study of Norwegian Newspapers, Nordic Journal of Religion and Society, 25-44.
Niemelä, K., & Christensen, H. R. (2013), “Religion in Newspapers in the Nordic Countries in 1988-2008”, Nordic Journal of Religion and Society, 5-24.
Pasha, T. (2011), Islamists in the Headlines: Critical Discourse Analysis of the Representation of the Muslim Brotherhood in Egyptian Newspapers, University Of Utah: Utah.
Poole, E. (2011), “Change and Continuity in the Representation of British Muslims Before and After 9/11: The UK Context”, Global Media Journal, Canadian Edition, 49-62.
Riffe, D., Lacy, S., Watson, B., & Fico, F. (2014), Analyzing media messages: Using quantitative content analysis in research, Routledge.
Sato, Y., & Waragai, I. (2017), “The Function of Religious Language in the Media: A Comparative Analysis of the Japanese, German and American Newspaper Coverage about the 2011 Great East Japan Earthquake and Tsunami”, International Journal on Advanced Science Engineering and Information Technology, 406-417.
Sawalmeh, M. (2019), “Rhetorical Structure and Sociocultural Analysis of Muslim and Christian Obituaries in Jordanian Newspapers”, International Journal of Arabic-English Studies, 317-334.
Shaari, H., Hua, N. T., & Raman, V. (2006), Covering Race and Religion: The Moorthy and Nyonya Tahir Cases in four Malaysian Newspapers, Kajian Malaysia, 185-201.
Sofian, M. B., & Hussein, A. (2013), “Media coverage on religious conflict in Malaysia: A preliminary study on how The Star and Utusan Malaysia framed the attempts to subvert the faith and believe of Muslims in a multiracial thanksgiving dinner at DUMC”, Social and Behavioral Sciences, 461-474.
Sommier, M. (2018), ‘Culture’ as a discursive resource in newspaper articles from Le Monde about secularism: constructing ‘us’ through strategic oppositions with religion, Journal of Multicultural Discourses, 283-299.
Thariq, M. (2018), Mass Media and Religious Sentiment; A Discourse Analysis of Newspapers in Medan City, Budapest International Research and Critics Institute-Journal, 35-55.
Trevino, M., Kanso, A., & Nelson, R. A. (2010), “Islam through editorial lenses: How American elite newspapers portrayed Muslims before and after September 11, 2001”, Journal of Arab & Muslim Media Research, 3-17.
دین و ارتباطات (نامه صادق)
دوره 29، شماره 2 - شماره پیاپی 62
دین و ارتباطات
آذر 1401
صفحه 312-263