دین و ارتباطات (نامه صادق)

بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر دینداری انسان معاصر (در سه حوزه انسان‌شناسی، ارزش‌شناسی و معرفت‌شناسی)

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مدرسی معارف اسلامی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، جمهوری اسلامی ایران .

2 دانشیار و هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، جمهوری اسلامی ایران.

3 استاد تمام گروه معارف اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، جمهوری اسلامی ایران.

10.30497/rc.2025.249183.2145

چکیده

هدف این پژوهش، واکاوی پیامدهای گسترش هوش مصنوعی برای الهیات اسلامی با تأکید بر ابعاد انسان‌شناختی، معرفت‌شناختی و ارزش‌شناختی است. در این مطالعه، از یک طرح ترکیبی کمّی ـ کیفی با رویکرد اکتشافی متوالی استفاده شده است. در بخش کمّی، داده‌ها از طریق یک پرسش‌نامه محقق‌ساخته با ۳۰ مؤلفه و مقیاس پاسخ لیکرت ۵ درجه‌ای از ۳۰ نفر از استادان الهیات و فلسفه اسلامی گردآوری شد. در بخش کیفی، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۲ پرسش راهنما انجام گرفت و مصاحبه‌ها به‌صورت صوتی ضبط و سپس متنی شدند. داده‌های کمّی با استفاده از آزمون‌های آماری مناسب t-test) و همبستگی پیرسون) برای سنجش رابطه و تفاوت میان متغیرها تحلیل شدند و داده‌های کیفی نیز بر اساس فرایند کدگذاری باز، محوری و انتخابی و استخراج تم‌ها بررسی شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد هوش مصنوعی در کنار ایجاد فرصت‌هایی برای تعمیق آموزش دینی، فهم متون و گسترش دسترسی به منابع، پرسش‌های جدیدی را درباره ماهیت فاعل شناسا، مرجعیت معرفتی و ارزش‌های اخلاقی در سنت اسلامی پدید می‌آورد. نتایج همچنین حاکی است که استادان الهیات ضمن اذعان به ظرفیت‌های فناوری، بر ضرورت بازاندیشی در برخی مبانی انسان‌شناسی و معرفت‌شناسی و نیز تدوین ضوابط ارزشی و فقهی متناسب با عصر هوش مصنوعی تأکید دارند. نوآوری اصلی پژوهش در تمرکز هم‌زمان بر الهیات اسلامی و به‌کارگیری روش ترکیبی برای ادغام داده‌های تجربی و تحلیلی است که می‌تواند الگویی برای مطالعات بین‌رشته‌ای آینده در قلمرو دین و فناوری فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Investigating the impact of artificial intelligence (AI) on contemporary human religiosity in the three fields of anthropology, value theory, and epistemology

نویسندگان [English]

  • ali usofi 1
  • ALI KA 2
  • SALEH HA 3
  • HE KH 2

1 faculty of theology faculty of theology faculty of allameh tabatabai university faculty of theology , allameh tabatabai university, Tehran, I.R.Iran

2 Professor of theology faculty of allameh tabatabai university, Tehran, Tehran, I.R.Iran.

3 Professor of theology faculty of allameh tabatabai university, Tehran, I.R.Iran

چکیده [English]

This study explores the implications of the growing use of artificial intelligence (AI) for Islamic theology, with a particular focus on anthropological, epistemological, and axiological dimensions. The research adopts a mixed‑methods design. In the quantitative strand, data were collected through a researcher‑made questionnaire, and in the qualitative strand, semi‑structured interviews were conducted with 30 scholars of Islamic theology and philosophy. Quantitative data were analyzed using appropriate inferential statistics to examine relationships and differences between key variables, while qualitative data were coded and organized into overarching themes. The findings indicate that AI, alongside expanding opportunities for religious education, access to sources, and new modes of understanding texts, raises fresh questions about the nature of the knowing subject, the locus of epistemic authority, and the status of ethical and religious values within the Islamic tradition. Participants acknowledge the considerable potential of AI but simultaneously stress the need to reconsider certain anthropological and epistemological assumptions and to formulate ethical and jurisprudential guidelines for the age of intelligent technologies. The main contribution of this study lies in its simultaneous focus on Islamic theology and its use of an integrated mixed‑methods approach, which combines empirical and conceptual analysis and may serve as a model for future interdisciplinary research at the intersection of religion and AI.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Artificial intelligence
  • Religiosity
  • Epistemology
  • Value theory. Anthropology
جورج، سوزان (1390). الهیات سایبر: دینداری در دنیای دیجیتال. ترجمه مریم امینی. تهران: انتشارات سنا.
حسینی، علی (۱۳۹۹). تحلیل رفتار انسان در فضای مجازی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
حسینی، علی (۱۴۰۳). هوش مصنوعی و تحولات فرهنگی. تهران: انتشارات دانشگاه الزهرا.
رستمی‌کیا، مجتبی (۱۴۰۲). تأثیر هوش مصنوعی بر مطالعات دینی. فصلنامه فلسفه و عرفان، (8)، ۴۵-۶۷.
رضوان‌علی‌بیگ، محسن (۱۴۰۲). نقش هوش مصنوعی در فضای دینی. فصلنامه مطالعات دینی، ۱۲(۱)، ۱۲۰-۱۴۰.
شاملی، مهدی (۱۴۰۲). هوش مصنوعی و تحولات اجتماعی. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(علیه‌السلام).
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1404)، الحکمته المتعالیه. بیروت: دار احیا التراث.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۹۰). نهایة‌الحکمة. قم: انتشارات جامعه مدرسین.
عباس‌زاده جهرمی، محمد (۱۳۹۰). روان‌شناسی هوش. تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبائی.
عزیزی علویجه، حامد (۱۴۰۲). نظریه‌های هوش مصنوعی و آگاهی. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(علیه‌السلام).
فرهادی، محمد و دیگران (۱۴۰۴). هوش مصنوعی و معرفت دینی. تهران: انتشارات دانشگاه مفید.
فلاح، علی (۱۴۰۳). هوش مصنوعی و اخلاق دینی. تهران: انتشارات دانشگاه قم.
قاسمی، علی (۱۴۰۲). هوش مصنوعی و الهیات. تهران: همایش هوش مصنوعی.
قاضوی ، سید محمد ( 1402 ) نسبت رویکردهای مختلف به ذهن با امکان هوش مصنوعی قوی. فصلنامه نقد و نظر.
قائمی‌نیا، علیرضا (۱۴۰۰). الهیات سایبر: چهار تعریف. تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
قلی‌زاده، محمد (۱۴۰۳). تحلیل اخلاقی هوش مصنوعی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کهن‌سال، مهدی و دیگران (۱۴۰۲). نقد هوش مصنوعی و آگاهی پدیداری. مجله علوم انسانی، (۱۵).
مدنی‌فر، کاظم و سجادیه، لیلا (۱۳۹۴). دین‌داری شبکه‌ای و انعطاف‌پذیری باورهای دینی. مجله جامعه‌شناسی مذهبی، ۲۰(۱)، ۲۵-۴۰.
مطلبی کربکندی، محمد (۱۳۹۳). هوش مصنوعی قوی و ضعیف. تهران: انتشارات دانشگاه شریف.
مطهری، مرتضی (۱۳۹۰). فلسفه اخلاق. تهران: انتشارات صدرا.
 
 
References
Abbāszādeh Jahromi, Mohammad (2011). Ravānshenāsi-ye Hoosh [Psychology of Intelligence]. Tehran: Allameh Tabataba'i University Press. (In Persian)
Anderson, S. A. (2011). Machine metaethics: An introduction to machine ethics. Cambridge University Press.
Azizi Alavijeh, Hamed (1402). Theories of Artificial Intelligence and Consciousness. Tehran: Imam Sadeq University Press. (In Persian)
BASTROM, J. J. (2018). The artificial intelligence of the ethical dilemma. AI & Society, 33(1), 63-69.
Charniak, D. J. (1996). The Conscious Mind: In Search of a Fundamental Theory. New York: Oxford University Press, p. 215.
Charniak, D. J. (2003). The Conscious Mind: In Search of a Fundamental Theory. Oxford: Oxford University Press.
Copeland, J. (1993). Artificial intelligence: A philosophical introduction. Blackwell Publishers.
Fallah, Ali (2024). Hoosh-e Masnooi va Akhlāq-e Dini [Artificial Intelligence and Religious Ethics]. Tehran: Qom University Press. (In Persian)
Farhadi, Mohammad & et al. (2025). Hoosh-e Masnooi va Ma'refat-e Dini [Artificial Intelligence and Religious Knowledge]. Tehran: Mofid University Press. (In Persian)
George, Susan (2011). Cyber ​​Theology: Religiosity in the Digital World. Translated by Maryam Amini. Tehran: Sena Publications. (In Persian)
Gha'eminia, Alireza (2021). Elāhiyāt-e Cyber: Chahār Ta'rif [Cyber Theology: Four Definitions]. Tehran: Imam Sadiq University Press. (In Persian)
Gha'eminia, Alireza (2024). Elāhiyāt-e Cyber [Cyber Theology]. Tehran: Imam Sadiq University Press. (In Persian)
Ghazavi, Seyyed Mohammad (1402). The relationship between different approaches to themind and the possibility of strong artificial intelligence, Quarterly Review and Comment. (In Persian)
Gholizadeh, Mohammad (2024). Tahlil-e Akhlāqi-ye Hoosh-e Masnooi [Ethical Analysis of Artificial Intelligence]. Tehran: Tehran University Press. (In Persian)
Hosseini, Ali (2020). Tahlil-e Raftar-e Ensān dar Fazā-ye Majāzi [Analysis of Human Behavior in Cyberspace]. Tehran: Tehran University Press. (In Persian)
Hosseini, Ali (2024). Hoosh-e Masnooi va Tahavvolat-e Farhangi [Artificial Intelligence and Cultural Transformations]. Tehran: Al-Zahra University Press. (In Persian)
ips, J. (2011). The ethical robot. In M. Anderson & S. L. Anderson (Eds.), Machine ethics (pp. 244–253). Cambridge University Press.
Kohnsal, Mehdi & et al. (1402). Critique of Artificial Intelligence and Phenomenal Consciousness. Journal of Humanities, (15). (In Persian)
Madanifar, Kazem & Sajjadieh, Leila (2015). Networked Religiosity and the Flexibility of Religious Beliefs. Journal of Sociology of Religion, 20(1), 25–40. (In Persian)
Matlabi Karbakandi, Mohammad (2014). Hoosh-e Masnooi-ye Ghāvi va Za'if [Strong and Weak Artificial Intelligence]. Tehran: Sharif University Press. (In Persian)
Motahhari, Morteza (2011). Falsafeh-ye Akhlāq [Philosophy of Ethics]. Tehran: Sadra Publications. (In Persian)
Qasemi, Ali (2023). Hoosh-e Masnooi va Elāhiyāt [Artificial Intelligence and Theology]. Tehran: Imam Sadiq University Press. (In Persian)
Rezvan Ali Beig, M. (24/11/2023). Artificial Intelligence and the Relationship between Technology and Islamic Ethics. IQNA News Agency. https://www.iqna.ir/fa/news/357
Rezvanalibeyg, Mohsen (2023). Naqsh-e Hoosh-e Masnooi dar Fazā-ye Dini [The Role of Artificial Intelligence in Religious Space]. Faslnāmeh-ye Motāle'āt-e Dini [Journal of Religious Studies], 12(1), 120-140. (In Persian)
Rostami Kia, Mojtaba (2023). Taa'sir-e Hoosh-e Masnooi bar Motāle'āt-e Dini [The Impact of Artificial Intelligence on Religious Studies]. Faslnāmeh-ye Falsafeh va Erfān [Journal of Philosophy and Mysticism], 45-67. (In Persian)
Sadredin Shirazi, Muhammad ibn Ibrahim (1404). Al-Hikmat al-Mutalah. Beirut: Dar Ihya al-Turaht. (In Persian)
Shāmli, Mehdi (2023). Hoosh-e Masnooi va Tahavvolat-e Ejtemā'i [Artificial Intelligence and Social Transformations]. Tehran: Imam Sadiq University Press. (In Persian)
Spadaro, A. (2014). Cybertheology: Thinking Christianity in the era of the Internet. Fordham University Press
Tabatabai, Sayyed Mohammad Hossein (2011). Al-Mizan fi Tafsir al-Qur'an (Vols. 1-20). (In Persian)
Tabatabai, Sayyed Mohammad Hossein (2011). Nihāyat al-Hikmah [The End of Wisdom]. Qom: Jame'e Modarresin Publications. (In Persian)
Wang, W. & Siau, K. (2019). Artificial intelligence, machine learning, automation, robotics, future of work and future of humanity: A review and research agenda. Journal of Database Management, 30(1), 61–79.
Williams, B. (1985). Ethics and the limits of philosophy. Harvard University Press.
دین و ارتباطات (نامه صادق)
دوره 32، شماره 2 - شماره پیاپی 68
دین و ارتباطات
دی 1404
صفحه 789-820