بررسی مبانی اخلاقی هوش مصنوعی و تطبیق آن با اصول انسان شناختی و معرفت شناختی اسلامی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده
نازیلا خطیب زنجانی
دانشیار برنامه ریزی آموزش از دور گروه علوم تربیتی، دانشگاه پیام نور، ایران
10.30497/rc.2026.249718.2161
چکیده
گسترش شتابان هوش مصنوعی و نفوذ روزافزون آن در ساحت‌های مختلف زندگی انسانی، در کنار غلبه رویکردهای عرفی و کارکردگرایانه در اخلاق این فناوری، موجب بروز چالش‌هایی اساسی در نسبت میان فناوری، کرامت انسانی، مسئولیت اخلاقی و مبانی معرفتی شده است. این پژوهش با هدف مقایسه مبانی اخلاقی هوش مصنوعی و تطبیق آن با اصول انسان‌شناختی و معرفت‌شناختی اسلامی انجام شده است و به روش اسنادی و تطبیقی–تحلیلی صورت پذیرفته است. داده‌ها از اسناد و منابع مرتبط داخلی و خارجی گردآوری و با بهره‌گیری از روش بردی در چهار مرحله توصیف، تفسیر، هم‌جواری و مقایسه تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان داد که مبانی اخلاق هوش مصنوعی، اصول انسان‌شناختی اسلامی و اصول معرفت‌شناختی اسلامی، علی‌رغم شکل‌گیری در حوزه‌های متمایز فناورانه، فلسفی و الهیاتی، در سطح ارزش‌های بنیادین دارای هم‌پوشانی‌های معنادار و در عین حال تفاوت‌های ساختاری هستند. نتایج تطبیق حاکی از آن است که هر سه چارچوب بر محوریت انسان، نفی تقلیل‌گرایی، تأکید بر کرامت، اختیار، عقلانیت و مسئولیت اخلاقی و نیز توجه به عدالت، خیر جمعی و پیشگیری از آسیب تأکید دارند. در عین حال، تفاوت‌ها عمدتاً در مبانی نظری و غایت‌شناختی آشکار می‌شود؛ به‌گونه‌ای که اخلاق هوش مصنوعی عمدتاً رویکردی عرفی، کاربردمحور و ناظر بر حکمرانی فناوری دارد، در حالی که اصول انسان‌شناختی و معرفت‌شناختی اسلامی با تکیه بر مبانی الهیاتی و فلسفی، بر شأن وجودی انسان، هدایت اخلاقی معرفت، حکمت و معنا‌مندی کنش و علم تأکید می‌کنند. برآیند این یافته‌ها نشان می‌دهد که تلفیق و تعمیق مبانی اخلاق هوش مصنوعی در پرتو اصول انسان‌شناختی و معرفت‌شناختی اسلامی می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری الگویی بومی، انسان‌محور و ارزش‌مدار برای توسعه و به‌کارگیری مسئولانه هوش مصنوعی باشد.
کلیدواژه‌ها
مبانی اخلاقی
هوش مصنوعی
انسان شناختی
معرفت شناختی

عنوان مقاله English

Investigating The Ethical Foundations of Artificial Intelligence and Its Comparison with Islamic Anthropological and Epistemological Principles

نویسنده English

Nazila Khatib Zanjani
Associate Professor of Distance Education Planning, Department of Educational Sciences, Payame_ Noor University, Iran
چکیده English

The rapid expansion of artificial intelligence and its growing penetration into diverse domains of human life, coupled with the predominance of conventional and functionalist approaches in contemporary AI ethics, has generated profound challenges concerning the relationship between technology, human dignity, moral responsibility, and epistemological foundations. In response to these challenges, the present study undertakes a comparative examination of the ethical foundations of artificial intelligence in relation to Islamic anthropological and epistemological principles. Employing a documentary, comparative–analytical methodology, data were collected from authoritative domestic and international sources and analyzed using Bereday’s comparative method through four sequential stages: description, interpretation, juxtaposition, and comparison.The findings reveal that although the ethical frameworks of artificial intelligence, Islamic anthropology, and Islamic epistemology have emerged within distinct technological, philosophical, and theological contexts, they exhibit meaningful convergences at the level of foundational values, alongside notable structural divergences. The comparative analysis demonstrates that all three frameworks converge on the centrality of the human being, the rejection of reductionist conceptions of humanity, and the affirmation of dignity, agency, rationality, and moral responsibility, as well as a shared concern for justice, the common good, and the prevention of harm. Nevertheless, the principal divergences reside in their theoretical and teleological underpinnings. While AI ethics is largely characterized by a secular, application-oriented orientation focused on the governance and regulation of technological systems, Islamic anthropological and epistemological principles—grounded in theological and philosophical foundations—emphasize the ontological dignity of the human person, the moral orientation of knowledge, wisdom, and the meaningfulness of action and scientific inquiry. Overall, the findings suggest that integrating and enriching the ethical foundations of artificial intelligence through Islamic anthropological and epistemological insights can contribute to the development of a contextually grounded, human-centered, and value-oriented model for the responsible design, governance, and deployment of artificial intelligence technologies.

کلیدواژه‌ها English

Ethical Principles
Artificial Intelligence
Anthropological
Epistemological
قرآن کریم.
ابراهیمی، محسن و صادقی، رضا (1401). بررسی انتقادی چالش معرفت‌شناختی داده تجربی از منظر معرفت‎شناسی اسلامی. حکمت اسلامی، 9(34)، 113-133.
بلبلی قادیکلایی، سمیه و پارسانیا، حمید (1402). مروری نظام مند بر دلالت‌های اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی در فناوری‌های دیجیتال و نسبت آن با اخلاق شکوفایی. راهبرد اجتماعی فرهنگی، 12(3)، 771-798.
حسینی سورکی، سیدمحمد (1403). معنا و معیار عاملیت اخلاقی ‌‌‌‌ماشین‌های هوشمند. پژوهش‌های فلسفی ـ کلامی، 26(4)، 83-108.
دیرباز، عسکر و گنج خانی، آسیه (1401). بررسی مبانی انسان‌شناختی علوم انسانی اسلامی از دیدگاه علامه مصباح یزدی. مطالعات میان‌رشته‌ای تمدنی انقلاب اسلامی، 1(1)، 37-52.
رضائی نفیسه، اطلسی رشا (1403). تحلیل علم‌سنجی مطالعات حوزه‌ی اخلاق و هوش مصنوعی. اخلاق و تاریخ پزشکی ایران، 17(1).
سلامی، مریم و پوراجباری، منیره (1404). از دانش پایه تا اخلاق هوش مصنوعی: واکاوی سواد هوش مصنوعی در دانشگاه پیام نور مشهد. پژوهش‌های کتابخانه‌های دیجیتالی و هوشمند، مقاله آماده انتشار، پذیرفته شده.
عزیزی، سیدمهدی و فشارکی، محمدمهدی (1404). توسعه روش تحقیق علم طراحی بر مبنای رویکرد معرفت‌شناختی مبناگرایی. روش‌شناسی علوم انسانی، 31(123)، 29-55.
علم‌الهدی، سیدمحمدحسن؛ شریعت‌زاده، سید مهدی و علم‌الهدی، سیدامیرحسین (1403). معیارهای هوش مصنوعی اخلاق مدار از نظر مرام‏نامه اتحادیه اروپا و فرهنگ اسلام. مطالعات اسلامی در حوزه سلامت، 8(1)، 67-80.
فتحی، مرتضی؛ اکرمی، روح‌اله و احمدآبادی، یوسف (1404). بررسی فقهی جرم‌انگاری نقض حریم خصوصی افراد توسط هوش مصنوعی. پژوهش‌های فقهی مسائل مستحدثه، مقاله آماده انتشار، پذیرفته شده.
معصومی‌فرد، مرجان (1395). مطالعه تطبیقی مأموریت‌ها، چشم‌اندازها، ویژگی‌های کلی و نحوه پذیرش دانشجو در نظام آموزش عالی از دور کشورهای منتخب آسیایی. نامه آموزش عالی، 9(34)، 85-120.
هامانی، رضوان و مختاری، مصطفی (1404). صورت‌بندی الگوی مطلوب در نسبت اخلاق با ‌هوش مصنوعی با تأکید بر مبانی اخلاقی علامه مصباح یزدی. فصلنامه اخلاق‌پژوهی، 8(1)، 89-112.
 
Chakraborty, p. p. (2025). Ethical Dimensions of AI Development: Navigating Moral Challenges in Artificial Intelligence Innovation. In Ethical Dimensions of AI Development (pp. 59-82). IGI Global.
Elmahjub, E. (2023). Artificial intelligence (AI) in Islamic ethics: Towards pluralist ethical benchmarking for AI. Philosophy & Technology, 36(4).
Gunnell, K. E., Belcourt, V. J., Tomasone, J. R., & Weeks, L. C. (2022). Systematic review methods. International Review of Sport and Exercise Psychology, 15(1), 5-29.
Habib, Z. (2025). Ethics of Artificial Intelligence in Maqāṣid Al-Sharīa's Perspective. KARSA Journal of Social and Islamic Culture, 33(1), 105-134.
Huang, C., Zhang, Z., Mao, B., & Yao, X. (2022). An overview of artificial intelligence ethics. IEEE Transactions on Artificial Intelligence, 4(4), 799-819.
Kannike, U. M. M., & Fahm, A. O. (2025). Exploring The Ethical Governance of Artificial Intelligence from An Islamic Ethical Perspective. Jurnal Fiqh, 22(1), 134-161.
Mamina, R. I., & Ilina, A. V. (2022). Artificial Intelligence: in Search for Formalization of Ethical Foundations. Discourse, 8(6), 17-30.
Sekti, B. A. (2026). Foundations of Artificial Intelligence Ethics. In Navigating Social Trust in the AI Era (pp. 23-48). IGI Global Scientific Publishing.
 
References
Alamolhoda, S. M., Shariatzadeh, S. M. & Alamolhoda, S. A. (2024). Ethical artificial Intelligence Standards in Terms of Mision European Union and Islamic Culture. Quarterly Scientific Research Journal of Islamic Studies in the Field of Health, 8(1), 67-80. [In persian]
Allam, I. M. (2025). Artificial Intelligence: Foundations, Methods, Applications, and Challenges.
Azizi, S. M., & Fesharaki, M. (2025). Developing the Design Science Research Method Based on the Epistemological Approach of Foundationalism. Methodology of Social Sciences and Humanities, 31(123), 29-55. (In persian)
Bolboli Qadikolaei, S. & Parsania, H. (2023). A systematic review of the ethical implications of using artificial intelligence in digital technologies and its relationship with the ethics of flourishing. Socio-Cultural Strategy, 12(3), 771-798. (In persian)
Chakraborty, P. P. (2025). Ethical Dimensions of AI Development: Navigating Moral Challenges in Artificial Intelligence Innovation. In Ethical Dimensions of AI Development (pp. 59-82). IGI Global.
dirbaz, A., & Ganjkhani, A. (2022). A study of the anthropological foundations of Islamic humanities from the perspective of Allameh Mesbah Yazdi. Journal of Interdisciplinary Civilizational Studies of the Islamic Revolution, 1(1), 37-52. (In persian)
Ebrihime, M. & Sadqi, R. (2023). A Critical Study of Cognitive Challenge of Sense-data in the Light of Islamic Epistemology. Journal of Hikmat-e-Islami, 9(34), 113-133. (In Persian)
Elmahjub, E. (2023). Artificial intelligence (AI) in Islamic ethics: Towards pluralist ethical benchmarking for AI. Philosophy & Technology, 36(4), 73.
Fathi, M., Akrami, R., & Ahmadabadi, Y. (2025). A jurisprudential study of the criminalization of privacy violation by artificial intelligence.. Journal of New Issues in Islamic Jurisprudence. (In persian)
Gunnell, K. E., Belcourt, V. J., Tomasone, J. R., & Weeks, L. C. (2022). Systematic review methods. International Review of Sport and Exercise Psychology, 15(1), 5-29.
Habib, Z. (2025). Ethics of Artificial Intelligence in Maqāṣid Al-Sharīa's Perspective. KARSA Journal of Social and Islamic Culture, 33(1), 105-134.
Hadi, M. H., & Jasim, A. A. (2024). Legislative and Ethical Foundations for Future Artificial Intelligence. Journal of the College of Basic Education, 30(126), 127-145.
Hamani, R., & Mokhtari, M. (2025). Formulating an Ideal Model for the Relationship Between Ethics and Artificial Intelligence: Emphasizing the Ethical Foundations of Allama Misbah Yazdi. Journal of Moral Studies, 8(1), 89-112. (In persian)
Hoseini Souraki, S. M. (2024). The Meaning and Criteria of Moral Agency in Intelligent Machines. Journal of Philosophical Theological Research, 26(4), 83-108. (In persian)
Huang, C., Zhang, Z., Mao, B., & Yao, X. (2022). An overview of artificial intelligence ethics. IEEE Transactions on Artificial Intelligence, 4(4), 799-819.
Kannike, U. M. M., & Fahm, A. O. (2025). Exploring The Ethical Governance of Artificial Intelligence from An Islamic Ethical Perspective. Jurnal Fiqh, 22(1), 134-161.
Kannike, U. M. M., & Fahm, A. O. (2025). Exploring The Ethical Governance of Artificial Intelligence from An Islamic Ethical Perspective. Jurnal Fiqh, 22(1), 134-161.
Kausar, S., Leghari, A. R., & Soomro, A. S. (2024). Analysis of the Islamic Law and its Compatibility with Artificial Intelligence as a Emerging Challenge of the Modern World. Annals of Human and Social Sciences, 5(1), 99–114.
Mamina, R. I., & Ilina, A. V. (2022). Artificial Intelligence: in Search for Formalization of Ethical Foundations. Discourse, 8(6), 17-30.
Masoomifard, M. (2016). Comparative study of the missions, prospects, general features, and method of student admission in the system of higher education in the selective Asian countries. Higher Education Letter, 9(34), 85-120. (In persian)
Popovych, T. (2025). Artificial intelligence and human rights: philosophical and ethical foundations of legal regulation. Visegrad Journal on Human Rights, (2), 127-132.
Rezaee, M. (2026). Introducing the conceptual framework for "positive alienation" based on ontological and epistemological study of the explanations of philosophers and Islamic scholars.. Philosophical Meditations, 15(36), 469-503. (In persian)
Rezaei, N. & Atlasi, R. (2024). Scientometric Analysis of Studies in the Field of Ethics and Artificial Intelligence. IJMEHM 2024; 17(S1), 1-2. (In persian)
Salami, M. & Pourejbari, M. (2026). From Basic Knowledge to Ethics of Artificial Intelligence: An Exploration of AI Literacy at Payame Noor University of Mashhad. Digital and Smart Libraries Research. (In persian)
Sekti, B. A. (2026). Foundations of Artificial Intelligence Ethics. In Navigating Social Trust in the AI Era (pp. 23-48). IGI Global Scientific Publishing.
Telkamp, J. B., & Anderson, M. H. (2022). The implications of diverse human moral foundations for assessing the ethicality of artificial intelligence. Journal of Business Ethics, 178(4), 961-976.
White, G. R., Samuel, A., Jones, P., Madhavan, N., Afolayan, A., Abdullah, A., & Kaushik, T. (2024). Mapping the ethic‐theoretical foundations of artificial intelligence research. Thunderbird International Business Review, 66(2), 171-183.
Yurtseven, M. (2025). The Possibility of Producing Reliable Religious/Islamic Knowledge Through AI Developed Under the Influence of Positivist and Secular Thought. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12(Din ve Yapay Zeka), 80-103.
دین و ارتباطات (نامه صادق)
دوره 33، شماره 1 - شماره پیاپی 69
دین و ارتباطات
شهریور 1405
صفحه 139-172