تحلیل بلاغی گفتمان اقناعی در نامه‌های نهج‌البلاغه بر پایه عناصر ایتوس، پاتوس و لوگوس

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان
مریم فرزادی نیا 1
سبحان کاوسی 2
محمد غفوری فر 3
1 دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه کوثر، بجنورد، ایران.
2 استادیار دانشگاه کوثر بجنورد، بجنورد، ایران
3 دانشیار دانشگاه کوثر بجنورد، بجنورد، ایران.
10.30497/rc.2026.249256.2147
چکیده
نهج‌البلاغه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و عمیق‌ترین منابع اندیشه، ادب و بلاغت اسلامی، آیینه‌ای از قدرت زبانی و استدلالی امام علی (ع) در عرصه‌های اخلاقی، سیاسی و اجتماعی است. ضرورت انجام این پژوهش از آنجاست که با وجود تحقیقات فراوان درباره‌ی نهج‌البلاغه، هنوز ساختار اقناعی و بلاغی نامه‌های آن بر پایه‌ی نظریۀ سه‌گانه‌ی ارسطویی (ایتوس، پاتوس و لوگوس) به‌صورت جامع بررسی نشده است. هدف این پژوهش، تحلیل و تبیین راهبردهای بلاغی امام علی (ع) در نامه‌های نهج‌البلاغه است تا ابعاد فصاحت، اقناع و تأثیر کلام آن حضرت روشن گردد. روش پژوهش، توصیفی - تحلیلی است و داده‌ها از طریق مطالعه‌ی محتوایی و تحلیل بلاغی گزیده‌ای از نامه‌های نهج‌البلاغه گردآوری و بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد امام علی (ع) با ترکیب سه عنصر اصلی بلاغت یعنی منش اخلاقی و اعتبار شخصی (ایتوس)، برانگیختن عاطفه و احساس (پاتوس)، و منطق و استدلال روشن (لوگوس)، توانسته است تأثیری ژرف بر ذهن و قلب مخاطب خود بگذارد. نامه‌های ایشان نشان‌دهنده‌ی پیوندی عمیق میان عقل و احساس، اخلاق و سیاست، و زبان و معنا است. نتیجه‌ی نهایی پژوهش حاکی از آن است که امام علی (ع) با بهره‌گیری از اصول سه‌گانه‌ی اقناع، الگویی جاودانه از گفتار تأثیرگذار و تربیتی ارائه کرده است که نه‌تنها در فهم زیبایی‌های بلاغت دینی مؤثر است، بلکه می‌تواند مبنایی نظری برای تحلیل متون دینی، فلسفی و ارتباطی در روزگار معاصر نیز فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
تحلیل بلاغی
گفتمان اقناعی
نهج‌البلاغه
امام علی(علیه‌السلام)
نامه‌ها
ایتوس
پاتوس
لوگوس
موضوعات

عنوان مقاله English

A Rhetorical Analysis of Persuasive Discourse in the Letters of Nahj al-Balagha Based on Ethos, Pathos, and Logos

نویسندگان English

maryam farzadiniya 1
sobhan kavosi 2
mohammad ghafoorifar 3
1 Master's Degree Student, Department of Arabic Language and Literature, Kosar University of Bojnord, Bojnord, Iran.
2  Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, Kosar University of Bojnord, Bojnord, Iran.
3 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Kosar University of Bojnord, Bojnord, Iran.
چکیده English

Nahj al-Balagha, as one of the most profound sources of Islamic thought, literature, and rhetoric, serves as a mirror reflecting Imam Ali’s remarkable linguistic and argumentative power in moral, political, and social spheres. The necessity of this study arises from the fact that, despite numerous works devoted to Nahj al-Balagha, the persuasive and rhetorical structure of its letters has not been comprehensively examined through the lens of Aristotle’s triadic theory of rhetoric—ethos, pathos, and logos. The purpose of this research is to analyze and elucidate the rhetorical strategies employed by Imam Ali in his letters to reveal the depth of eloquence, persuasion, and influence in his discourse. The research adopts a descriptive–analytical method, and the data have been collected and examined through content analysis and rhetorical examination of selected letters from Nahj al-Balagha. The findings indicate that Imam Ali, by harmoniously combining the three fundamental elements of rhetoric—moral character and personal credibility (ethos), emotional and affective appeal (pathos), and logical reasoning and clarity of argument (logos)—achieved a profound impact on both the minds and hearts of his audience. His letters manifest a deep interconnection between reason and emotion, ethics and politics, as well as language and meaning. The study concludes that Imam Ali, through his application of the triadic principles of persuasion, presents an enduring model of influential and pedagogical discourse that not only enhances the understanding of religious eloquence but also provides a theoretical foundation for the analysis of religious, philosophical, and communicative texts in the modern era.

کلیدواژه‌ها English

Rhetorical Analysis
Persuasive Discourse
Nahj al-Balagha
Imam Ali
letters
ethos
pathos
logos
نهج‌البلاغه.
آقاجانی، حمید و طاهری، محمد (۱۴۰۲). «بررسی اصل بلاغی وجاهت متکلم در نهج‌البلاغه». فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه، سال یازدهم، (۴۲)، ۲۳-۴۶.
ابن ابی الحدید، علی بن حسین (۱۴۰۴ق). شرح نهج‌البلاغه. بیروت: دارالکتب العلمیه.
اسلامی، شعیب و امیرکاوه، سعید (1395). روش اقناع مخاطب در نهج‌البلاغه. پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، 22(110)، 175-214.
ایزوتسو، توشی‌هیکو (۱۳۴۸). ارتباط غیرزبانی میان خدا و انسان. ترجمه احمد آرام، معارف اسلامی، (۸)،۵۱-۶۲.
بهشتی، سعید و دیگران (۱۳۹۷). نظام تربیتی اخلاقی در نامه ۳۱ نهج‌البلاغه. مجله قرآن و طب، (۱).
جرج جرداق (1397). امام علی(علیه‌السلام) صدای عدالت انسانی. جلد سوم، ترجمه سیدهادی خسروشاهی، تهران: انتشارات سوره.
حافظیان بابلی، محمد (۱۳۷۹). نهج‌البلاغه. تهران: نشر دانشگاه تهران.
خاقانی، محمد (1376). جلوه‌های بلاغت در نهج‌البلاغه. تهران: بنیاد نهج‌البلاغه.
دشتی، محمد (1379). نهج‌البلاغه و روش‌های گردآوری آن. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
رزمجو، حسین (1387). دریچه‌ای گشوده بر آفتاب: مجموعه سخنرانی‌ها، مقاله‌ها و مصاحبه‌هایی درباره نهج‌البلاغه و مقام والای امام علی(علیه‌السلام). تهران: بنیاد نهج‌البلاغه.
رشاد، علی‌اکبر (1380). دانشنامه امام علی(علیه‌السلام). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
شریف الرضى، محمد بن حسین (۱۴۱۴ق). نهج‌البلاغه. مصحح: صبحی صالح. قم: انتشارات هجرت.
شهیدی، سیدجعفر (1377). نهج‌البلاغه. تهران: علمی و فرهنگی.
شهیدی، سیدحسین (۱۳۷۸). مقدمه‌ای بر نهج‌البلاغه. تهران: نشر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
عبده، محمد (بی­تا). شرح نهج‌البلاغه. قاهره: مطبعة الاستقامة.
عترت‌دوست، محمد و احمدی، مهدیه (۱۴۰۰). راهکارهای مقابله با اشرافی‌گری بر مبنای تحلیل محتوای نامه امام علی(علیه‌السلام) به عثمان بن حنیف. مجله اسلام و مطالعات اجتماعی، (۳۴)،۷۰-۹۰.
عشایری منفرد، محمد (1402). زیبایی‌شناسی تأثیری کلام امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) با تأکید بر نهج‌البلاغه. النهج، 22(4).
کاربخش، فاطمه (1400). بررسی شیوه‌های اقناع در سیره سیاسی حضرت علی(علیه‌السلام) زمان خلافت. پژوهشنامه نوین فقهی حقوقی زنان و خانواده، (14)، 105-132.
محیی‌الدین عبدالحمید (بی‌تا). مقدمه شرح نهج‌البلاغه محمد عبده. بی‌جا: بی‌نا.
مسبوق، سیدمهدی؛ رجبی‌علا، حسین و فاتحی، سیدحسن (1404). خوانش کاربردشناختی تکنیک‌های برهان‌ورزی در ضرب‌المثل‌های نهج‌البلاغه. جستارهای زبانی، 16(4)، 271-304.
مصاحب، غلامحسین (۱۳۸۷). دایرةالمعارف فارسی. تهران: امیرکبیر.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۱ش). پند جاوید. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمت‌الله‌علیه).
مصطفوی، محمد (۱۳۷۵). معرفی نهج‌البلاغه. تهران: نشر فرهنگ اسلامی.
مطهری، مرتضی (1376). سیری در نهج‌البلاغه. تهران: صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۶). پیام امام امیرالمؤمنین(علیه‌السلام). تهران: دار الکتب الاسلامیه.
منصوری لاریجانی، اسماعیل (۱۳۸۵). عرفان سیاسی. تهران: مهدی القرآن.
نیکونژاد، زهرا؛ حسومی، ولی‌الله و رضوی‌دوست، غلامرضا (1398). بررسی عنصر اقناعی طنز در نهج‌البلاغه و نقش آن در تصویرسازی مفاهیم. مطالعات ادبی متون اسلامی، 4(14)، 103-125.
 
References
Nahj al-Balagha. (In Arabic)
Abduh, Muhammad (n.d.). Commentary on Nahj al-Balagha. Cairo: Al-Istiqama Press. (In Arabic)
Aghajani, Hamid & Taheri, Mohammad (2023). Investigating the Rhetorical Principle of Speaker Credibility in Nahj al-Balagha. Nahj al-Balagha Research Quarterly, 11(42), Summer 2023, 23–46. (In Persian).
Al-Sharif al-Radi, Muhammad ibn Husayn (1414 AH). Nahj al-Balagha. Edited by Subhi al-Salih. Qom: Hijrat Publications, First Edition. (In Arabic)
Ashayeri Monfared, Mohammad (1402). The Aesthetics of the Impact of Imam Ali’s Discourse with Emphasis on Nahj al-Balagha. Al-Nahj, 22(4). (In Persian)
Beheshti, Saeed & et al. (2018). The Ethical Educational System in Letter 31 of Nahj al-Balagha. Qur'an and Medicine Journal, (1). (In Persian)
Dashti, Mohammad (1997). Nahj al-Balagha and the Methods of Its Compilation. Tehran: Scientific and Cultural Publications. (In Persian)
Eslami, Shoayb & Amir-Kaveh, Saeed (1395). Methods of Persuading the Audience in Nahj al-Balagha. Islamic Social Studies, 22(110), 175–214. (In Persian)
Etratdoost, Mohammad & Ahmadi, Mahdieh (2021). Strategies for Combating Aristocracy Based on the Content Analysis of Imam Ali’s Letter to Uthman ibn Hunayf. Journal of Islam and Social Studies, (34), 70–90. (In Persian)
Hafezian Baboli, Mohammad (2000). Nahj al-Balagha. Tehran: University of Tehran Press. (In Persian)
Ibn Abi al-Hadid, Ali ibn Husayn (1404 AH). Sharh Nahj al-Balagha, Vol. 1. Beirut: Dar al-Kutub al-'Ilmiyyah. (In Arabic)
Izutsu, Toshihiko (1969). Non-Verbal Communication between God and Man. Translated by Ahmad Aram. Islamic Knowledge, (8), 51–62. (In Persian)
Jorj Jurdāq, George (1397). Imam Ali: The Voice of Human Justice. Vol. 3, 10th ed. Translated by Seyyed Hadi Khosrowshahi. Tehran: Sureh Publications. (In Arabic)
Karbakhsh, Fatemeh (1400). A Study of Persuasion Methods in the Political Conduct of Imam Ali during His Caliphate. New Journal of Jurisprudential and Legal Studies of Women and Family, (14), 105–132. (In Persian)
Khāqāni, Mohammad (1376). Manifestations of Rhetoric in Nahj al-Balagha. Tehran: Nahj al-Balagha Foundation. (In Persian)
Makarem Shirazi, Naser (2007). The Message of Imam Amir al-Mu'minin. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah. (In Persian)
Mansouri Larijani, Esmaeil (2007). Political Mysticism. Tehran: Mahdi al-Qur'an Publications, pp. 56–57. (In Persian)
Masbouq, Seyyed Mehdi, Rajabi-Ala, Hossein, & Fatahi, Seyyed Hassan (1404). A Pragmatic Study of Argumentation Techniques in the Proverbs of Nahj al-Balagha. Jostarhā-ye Zabāni, 16(4), 271–304. (In Persian)
Mesbah Yazdi, Mohammad Taqi (2012). Eternal Counsel. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. (In Persian)
Mosahab, Gholamhossein (2008). Persian Encyclopedia, Vol. 2. Tehran: Amir Kabir Publications, p. 2251. (In Persian)
Mostafavi, Mohammad (1996). Introducing Nahj al-Balagha. Tehran: Farhang-e Eslami Publications. (In Persian)
Motahari, Morteza (1376). A Journey through Nahj al-Balagha. Tehran: Sadra. (In Persian)
Muhyi al-Din Abd al-Hamid (n.d.). Introduction to Muhammad Abduh’s Commentary on Nahj al-Balagha, Vol. 1. (In Arabic)
Nahj al-Balagha. Translated by Seyyed Ja'far Shahidi (1998). Tehran: Scientific and Cultural Publications. (In Persian)
Nikunejad, Zahra, Hesoumi, Valiollah, & Razavidoust, Gholamreza (1398). A Study of the Persuasive Element of Humor in Nahj al-Balagha and Its Role in Conceptual Representation. Literary Studies of Islamic Texts, 4(14), 103–125. (In Persian)
Rashad, Ali Akbar (2001). Encyclopedia of Imam Ali. Tehran: Institute for Islamic Culture and Thought. (In Persian)
Razmju, Hossein (1387). A Window Opened toward the Sun: A Collection of Lectures, Articles, and Interviews on Nahj al-Balagha and the Exalted Status of Imam Ali. Tehran: Nahj al-Balagha Foundation. (In Persian)
Shahidi, Seyyed Hossein (1999). An Introduction to Nahj al-Balagha. Tehran: Institute for Islamic Culture and Thought Publications. (In Persian)
 
 
 
 
دین و ارتباطات (نامه صادق)
دوره 33، شماره 1 - شماره پیاپی 69
دین و ارتباطات
شهریور 1405
صفحه 111-138