رقابت درون‌گفتمانی اصول‌گرایان: مطالعه مقایسه‌ای گفتمان تبلیغی جلیلی و قالیباف در انتخابات ریاست‌جمهوری 1403

این مقاله به بررسی رقابت درون‌گفتمانی جریان اصول‌گرا در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۴۰۳ ایران می‌پردازد و با استفاده از روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف، گفتمان‌های تبلیغاتی سعید جلیلی و محمدباقر قالیباف را مقایسه می‌کند. در شرایط خاص برگزاری انتخابات پس از شهادت ابراهیم رئیسی، این دو نامزد به‌عنوان نمایندگان دو خرده‌گفتمان درون اصول‌گرایی، به رقابت پرداختند. داده‌های پژوهش شامل برنامه‌های تلویزیونی، مناظره‌ها و مستندهای تبلیغاتی این دو نامزد است که با تمرکز بر برنامه «با مردم» به‌عنوان متن کانونی، در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین تحلیل شده‌اند.

یافته‌ها نشان می‌دهد که جلیلی با بهره‌گیری از گفتمانی صریح، مبتنی بر «اصول‌گرایی تحول‌خواه»، بر مؤلفه‌هایی مانند استکبارستیزی، برنامه‌محوری، فسادستیزی و عدالت‌خواهی تأکید کرد و با غیریت‌سازی مستقیم با گفتمان تعامل با غرب (دولت روحانی) و عمل‌گرایی (قالیباف)، توانست قرابت بیشتری با کنش‌گران گفتمان برقرار کند. در مقابل، قالیباف با اتخاذ گفتمان «اصول‌گرایی عمل‌گرا»، بر سوابق اجرایی، مدیریت کارآمد و عقلانیت تمرکز داشت و با ارائه گفتمانی دوکانونی و میانجی، تلاش کرد همزمان با جذب کنشگران گفتمان اصول‌گرایی، بخشی از رأی جریان اعتدال را نیز جلب کند. اما این رویکرد به دلیل صراحت کمتر، مواضع بینابینی در قبال برجام و ناتوانی در پاسخگویی مؤثر به حواشی مرتبط با خود، نتوانست اعتماد لازم را در مخاطبان ایجاد کند.

درنهایت، مقاله نشان می‌دهد موفقیت نسبی جلیلی مرهون انسجامِ بیشتر گفتمان او با مؤلفه‌های هویتی اصول‌گرایی و تصریح در مرزبندی‌های ایدئولوژیک بود، درحالی که گفتمان دوپهلو و عمل‌محور قالیباف نتوانست اعتماد لازم را جلب کند.