رابطۀ انسان و موجودات فرا‌طبیعی در شاهنامه

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشته زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اراک، اراک، ایران
2 استاد و عضو هیئت‌علمی گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبان‌های خارجه، دانشگاه اراک، اراک، ایران
چکیده
بسیاری از شخصیت‌های حاضر در اسطوره‌های جهان، موجوداتی شگفت‌انگیز و فرا‌طبیعی‌اند که با قدرت‌های خارق‌العاده و غیرطبیعی خود با انسانِ زمان در ارتباط‌اند و اصولاً وجود آنان یکی از ویژگی‌های اصلی اساطیر و سببِ جذابیت‌شان برای مخاطبان است. این موجودات فرا‌طبیعی در اسطوره‌ها و حماسه‌های ایران نیز دیده می‌شوند. جهان‌بینی ثنویت که از باور‌های ادیان بین‌النهرینی و برخی از ادیان قوم هند و ایرانی است، باعث شده است تا با تقسیم موجودات فرا‌طبیعی در اساطیر ایران به دو گروه اهورایی و اهریمنی، هریک در ارتباط با انسان نقش خاصی ایفا کنند و با تغییراتی در جریان گذر از اسطوره به حماسه، در شاهنامه نیز راه یابند. بررسی نقش و خویشکاری این موجودات در ارتباط با انسان در شاهنامه برای روشن‌شدن زوایایی از باور‌ها و آیین‌های ایرانیان پیش از اسلام، امری ضروری و مهم است و ما در این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی رابطۀ انسان را با موجودات فراطبیعی در شاهنامه بررسی و تبیین کرده‌ایم. در شاهنامه، بسیاری از ایزدان گذشته از مقام خود تنزّل کرده و در قالب شاهان یا پهلوانان نیک و بد مجسّم می‌شوند. در شاهنامه، اهورا‌مزدا (یزدان) خدای یگانه و آفرینندۀ نیک و بد است و سروش، سیمرغ و اسرافیل از دیگر موجودات اهورایی‌اند که در خدمت انسان و یاریگر اویند. همچنین اهریمن، دیو، اژدها، پری و یأجوج و مأجوج جزء موجودات اهریمنی هستند که پیوسته در صدد دشمنی، نبرد و آسیب‌زدن به انسان برمی‌آیند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The relation between human being and extraordinary creature in Shahnameh poetical work

نویسندگان English

Reza Jamshidi 1
Hasan Haydari 2
Mohsen Zolfaghari 2
Jalil Moshayedi 2
1 PhD student in Persian Language and Literature, Arak University, Arak, Iran
2 Professor and Member of the Faculty of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Foreign Languages, Arak University, Arak, Iran
چکیده English

Many characters who are known as worlds’ myth, are extraordinary and incredible creatures, that make connection with people by these abnormal and super national power. Basically, their existence is considered as one of the main attribute of myths, caused to being attractive for audience. These type of extraordinary creatures in myths and legend of Iran can be seen too. Dualism worldview is not only belief of Mesopotamia’s Religions but also belief of religions in India and Iran nations where extraordinary creatures in Iran’s myths are categorized in two groups as the devil and ahura. Each one plays a special role in connection with human and due to turning from myths into epic could entry the Shahnameh. This is really significant and essential to study the role and self-doing of these creatures in connection with human in Shanameh in order to clarify all angles of beliefs and costumes of Iranian before Islam. Here in this essay, the relation between human and extraordinary creature is formulated and studied via analytic and descriptive method. Based on that, in Shahnameh most gods were downgraded to kings or bad and good heroes. Ormazd (wise lord) is the only God and creator of bad and good in Shahnameh. Soroush, Simorgh) a mythological bird) an Esrafeel (or seraph( are the other creatures who help the human on the other hand, the Devil , demon, dragon and Gog and Magog are the creatures who did continually enmity against human.

کلیدواژه‌ها English

extraordinary creatures
the devils
divine
shahnameh
human being
آشتیانی، جلال‌الدین (1366)، زرتشت، مزدیسنا و حکومت، تهران: شرکت سهامی انتشار.
آموزگار، ژاله (1386)، «نیایش و نیروی جادویی آن»، مجموعه مقالات «زبان، فرهنگ و اسطوره»، تهران: معین.
آیدنلو، سجاد (1385)، «ارتباط اسطوره و حماسه»، مجله مطالعات ایرانی، سال پنجم، شماره دهم.
آیدنلو، سجاد (1388)، از اسطوره تا حماسه، تهران: سخن.
ابراهیمی، معصومه (1389)، «نقد اسطوره‌شناختی دیو‌ها و موجودات ماورایی در داستان سلیم جواهری»، نقد ادبی، سال 3، شماره 11 و 12، پاییز و زمستان.
اسماعیل‌پور، ابوالقاسم (1378)، اسطوره، بیان نمادین، تهران: سروش.
اسماعیل‌پور، ابوالقاسم (1381)، اسطوره آفرینش در آیین مانی، تهران: کاروان.
اکبری مفاخر، آرش (1388)، «اهریمن‌پرستی زروانی و نمونه‌های بازمانده از آن»، مطالعات ایرانی، دانشگاه باهنر کرمان، سال هشتم، شماره 19، پاییز.
اکبری مفاخر، آرش (1389)، درآمدی بر اهریمن‌شناسی ایرانی، تهران: ترفند.
الیاده، میر چا (1362)، چشم‌انداز‌های اسطوره، ترجمه جلال ستاری، تهران: توس.
بهار، مهرداد (1375)، ادیان آسیایی، تهران: چشمه.
بهار، مهرداد (1378)، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: آگاه.
بهار، مهرداد (1386)، جستاری در فرهنگ ایران، به کوشش ابوالقاسم اسماعیل‌پور، تهران: اسطوره.
بویس، مری (1381)، زردشتیان، باور‌ها و آداب دینی آن‌ها، ترجمه عسگر بهرامی، تهران: ققنوس.
جلالی نائینی، سید محمدرضا (1385)، گزیده ریگ‌ودا، تهران: نشر قطره.
دوستخواه، جلیل (1388)، اوستا، تهران: مروارید.
رضایی، عبدالعظیم (1373)، تاریخ ده‌هزار‌ساله ایران، ج 1، تهران: اقبال.
خوارزمی، حمیدرضا؛ صرفی، محمدرضا؛ مدبّری، محمود؛ شریف‌پور، عنایت‌اله (1392)، «تکوین و تحول قهرمانان در گذر از اسطوره به حماسه»، مجله ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، سال 9، شماره 33، زمستان.
رزمجو، حسین (1381)، قلمرو ادبیات حماسی ایران، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
رضی، هاشم (1346)، فرهنگ نام‌های اوستا، تهران: فروهر.
رضی، هاشم (1381)، دانشنامه ایران باستان، ج 1، تهران: سخن.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1380)، تاریخ مردم ایران، ج اول، تهران: امیرکبیر.
زمردی، حمیرا؛ نظری، زهرا (1391)، «خاستگاه و ردّ پای دیو و اهریمن در ادب کهن فارسی»، بوستان ادب، دانشگاه شیراز، سال چهارم، شماره اول، پیاپی 11، بهار.
سرامی، قدمعلی (1372)، از رنگ گل تا رنج خار، تهران: علمی و فرهنگی.
سرکاراتی، بهمن (1385)، «پهلوان اژدرکش در اساطیر و حماسه ایران»، سایه‌های شکار‌شده، تهران: طهوری.
شکراله‌پور، فریبا (1389)، «بررسی نقش سیمرغ و دیو از منظر شاهنامه»، ماهنامه حافظ، شماره 70، خرداد.
شمیسا، سیروس (1374)، انواع ادبی، تهران: فردوس.
شیرخدایی، ملیحه؛ قنبری، بخشعلی (1391)، «نام‌های اهورا‌مزدا در اوستا»، پژوهشنامه ادیان، سال ششم، شماره 12، پاییز و زمستان.
صفا، ذبیح‌اله (1379)، حماسه‌سرایی در ایران، تهران: امیرکبیر.
عیوضی، رشید (1345)، «مظاهر شر در آیین زرتشتی»، مجله دانشکده ادبیات تبریز، سال هجدهم، شماره اول، پاییز.
قائمی، فرزاد؛ یاحقی، محمدجعفر (1388)، «اسب پُرتکرار‌ترین نماد گونۀ جانوری در شاهنامه و نقش آن در تکامل کهن الگوی قهرمان»، مجله زبان و ادبیات فارسی، شماره 42.
فاتحی، اقدس؛ شهریاری، حسن (1399)، «سیر تحول ایزد وای از اسطوره به کیکاووس در حماسه، ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، سال 16، شماره 58، بهار.
فردوسی، ابوالقاسم (1394)، شاهنامه، تصحیح جلال خالقی مطلق، تهران: سخن.
فرنبغ، دادگی (1385)، بندهش، ترجمه مهرداد بهار، تهران: توس.
فریزر، جیمز جورج (1392)، شاخه زرین، ترجمه کاظم فیروزمند، تهران: آگاه.
فولادی، محمد؛ غلامی، زهرا (1398)، «نیروهای فرا‌طبیعی و نقش آن‌ها در طومار هفت‌لشکر»، نثر‌پژوهی ادب فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، سال 22، شماره 45، بهار و تابستان.
کجایی حصاری، حجت (1385)، «موجودات موهوم در شاهنامه»، ماهنامه حافظ، شماره 27، فروردین.
کزازی، میر جلال‌الدین (1385)، نامه باستان، ج 5، تهران: سمت.
کومن، فرانتس (1380)، آیین پُر رمز و راز میترایی، ترجمه هاشم رضی، تهران: بهجت.
کویاجی، جهانگیر کوورجی (1383)، اژدها در اساطیر، تهران: توس.
مدرسی، فاطمه؛ مظفری، وزیر (1395)، «اسطورۀ شاهان پیشدادی در متون تاریخی»، متن‌پژوهی ادبی، سال 20، شماره 69، پاییز.
مسکوب، شاهرخ (1351)، سوگ سیاوش، تهران: خوارزمی.
نولدکه، تئودر (1357)، حماسه ملی ایران، ترجمه بزرگ علوی، تهران: سپهر.
وندیداد (1327)، به کوشش محمد‌علی حسنی، حیدر‌آباد: دکن.
هینلز، جان (1373)، شناخت اساطیر ایران، ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران: چشمه.
یوسفی، غلامحسین (1369)، چشمه روشن، تهران: علمی.
یونگ، کارل گوستاو (1377)، انسان و سمبول‌هایش، ترجمه محمود سلطانیه، تهران: جامی.